Category Archives: Politics

ኤርትራ ኣብ ግርጭት ኣታሓሕዝኡን ኣፋታትሕኡን!

ርእይቶ ሲቪክ ዲሞክራስያዊ ምንቅስቓስ ኤርትራ ኣብ ግርጭት ኣታሓሕዝኡን ኣፋታትሕኡን ፣-

መእተዊ፣- ብዕምቆት ኣብቲ ክልስሓሳባዉን ግብራዊ ጋህድታት ካይኣተኩ ብቅርጡዉ ኣጋባብ ንምግላጹ፣ ኣብ መንጎ ክልተ ወይ ካብ ክልተ ንላዕሊ ሰባት ወይ ኣግእዞታት ዝካየድ ምትፍናንን ምጽራርን እዩ። ግርጭት ኣብ ሂወት ደቂሰባትን ነገራት ሞጎታዊ ህላዌ ዘራጋገጸ ባህርያዉን ማሕበራዊ ክዉንነት እዩ። ነዚ ክዉንነት’ዚ ብመገዲ ድቀተ-ሓሳብ፣ ተንካፊ ስምዒትን ተግባራዊ ባህርያት ደቂ-ሰባት ወይ ነገራት ይፍጠር ከምዞሎ ክንዕዞቦ ይክኣል። ዝኾነ ነገር ን ወዲሰብ ኣብ ገዛእ ርእሱን፣ ካብ ገዛእ-ርእሱ ወጻኢ ብክልተ ተጻረርቲ ዝጋራጨዉ ባህርያት ዝቆመ እዩ። ግርጭት ኣዉንታን ኣሉታን ገጽታታት (negative & positive aspects of conflict) ዘጣመረ እዩ። ምግርጫዋት ናይ ኣዉንታን ኣሉታ ገጽታ ግርጭታት ምዕባሊ ይፈጥር። እዚ ፈቲና ጸሊኢና ባህርያዊን ማሕበራዊ ሕጊ እዩ። ኩሎም ባህርያዊን ማሕበራዊ ሕጊታት ድማ ካብ ኣትሓሳስባን ምቁጽጻራትን ወዲ ሰብ ወጻኢ እዮም። ወዲ ሰብ ምስ ጥቕምታቱ ብምዝማድ ከማሓድሮም እንበር ካብ ቀጻሊ መስርሓቶም ደዉ ከብሎም እዉን ተኽእሎ የሎን።
ኣብ መስርሕ ዉሽጣዊ ምፍሕፋሕን ምትፍናን ግርጭታት ኣዉንታ ባእታ ግርጭት ንኣሉታ ክዕብልሎ እንኮሎ፣ ኣዉንታ ዝዓብለሎ ዉጽኢት ምዕብልና ይህልዎ፣ ኣሉታ ባእታ ግርጭት ንኣዉንታ ባእታ ግርጭት ምስ ዝዕብልሎ ድማ ኣሉታ ዉጽኢት ይህልዎ። ክልቲኦም ኣሉታን ኣዉንታ ባእታታት ግርጭት ዝተወደነን ዝተማጣጠነን ሓይሊ ኣብቲ ዘካይድዎ ግጥም ምስ ዝህሉዎም መብዛሕትኡ ጊዝያት ኣዉንታዊ ምዕብልና ይህልዎ ስሕት ኢሉ ድማ ብኣሉታ ዉጽኢት ይዛዘም። ግርጭት ኣብ ዉሽጢ ገዛእርእስኻን ምስ ካልኦት ሓይልታት ካባኻ ወጻኢ ዝካየድ ካብኮነ፣ ንተርእዮታት ግርጭታት ብኸምዚ ዝስዕብ ክንገልጾም ይክኣል፣-
1. ሰብ ኣንጻር ሰብ(Man against man)
2. ሰብ ኣንጻር ሕብረተሰብ(Man against society)
3. ሰብ ኣንጻር ባህሪ(Man against nature)
4. ሰብ ኣንጻር ገዛእ-ርእሱ(Man against self)
5. ረብሓን ማሕበራዊ ክብርታት(Interest& social value Conflict)
6. ተባዕታይ ኣንጻር ኣኒስተይቲ ዝካየዱ ቀጻልነት ዘለዎም ምፍሕፍሓትን ግርጭታትን (Gender Conflict)እዮም።

ቀዳማይ ክፍታሕ ዘለዎ ግርጭት ሰብ ኣንጻር ባህሪ ዘካይዶ ቅልስ እዩ። ባህርያዊ ግርጭት ንጥሜት፣ ድርቀት፣ ሕማም፣ ሞት፣ ምዕልቅላቕ ዝናብ፣ ድኽነት፣ድንቁሩና…ወዘ.ተ ዘጣቃልል ኮይኑ፣ ንገሊኦም ብመሰረቱ ብጻዕርታት ወዲ ሰብ ክዉገዱ ዝኽእሉ እዮም፣ ገሊኦም ድማ ከም ባህርያዊ ዘይተርፍ ትዕድልቲ ተወሲዶም፣ ምስኦም ክትነብር ምርጫታት ዘይህቡኻ እዮም።
ካልኣይ፣ ሰብ ኣንጻር ሰብ ግርጭት፣ ወዲ ሰብ ጥቅምታቱ ንምርግጋጽን ካብ ሽዉሃት ምግባትን ነቲ ካብ ኣታሓሳስብኡን ድሌቱን ወጻኢ ዝኾነ ነገራት ንሙቑጽጻር ተባሂሉ፣ ዘካይዶ ቅልስ ዝኹስኩሶ ግርጭት እዩ። ኪናት፣ ቅትለት፣ ምብካል ቀላያትን ባሕርታትን፣ ምቅያር ጠባያት ኣየር ህዋ፣ ምፍሕፋሕ ማሕበራዊ ቀጸላታት ሕብረተሰብ፣ ዉድድር-ብቕዓት (Competence)ምዝራቕ ሓተላታት ኒክሌርን ሬድዮ ኣክቲቭ፣ ምጽናት እንስሳ ዘገዳም፣ ምጽናት ዓሌት ወዲሰብ…ወ.ዘ.ተ
ሓፈሻዊ ከምዚ ኣብ ላዕሊ ዝጣሕመስክዎ ካብ ኮነ ግርጭታት፣ ንወዲ ሰብ ቀዳሞት ጸላእቱ እቶም ኣብ ቀዳማይ ዓይነት ግርጭታትሰብ ኣንጻር ባህሪ ተዘርዚሮም ዘለዉ ከንሶም፣ ወዲሰብ ነቶም መሰረታዉያን ባህርያዊ ጸገማት ንምፍታሕ ኣብ ዝቃለሰሉ እዋናት፣ ሰብ ኣንጻር ሰብ ግርጭታት ንህላዊኡ ስለዝፋታተንዎ፣ ነቲ ቀዳማይ ክፍታሕ ዘለዎ ጸገማት ንጊዚኡ ኣወንዚፉ ነቶም ንህላዊኡ ዝፋታተኑ ዘለዉ ሰብ ኣንጻር ሰብ ግርጭታት ክፈትሕ ይዉስን። እዚ ዳይነሚክ እዚ ዘገንዝበና ጉዳይ እንተሃልዩ፣ ወትሩ ግርጭታት ምስ ሂወትና መናብርትና ምኻኖምን፣ ከከም ኣድላይነቶም ድማ ብቅድመተከተል (sequence) ሰሪዕና ክምንፈትሖምን ከምንቃለስም እዩ።
ኣታሓሕዛን ኣፋታትሓ ግርጭታት፣-
ብዘይካ እቶም ሰብ ኣንጻር ባህሪ ግርጭት፣ ሰብ ኣንጻር ሰብ ግርጭት ምስ ዝኸዉን፣ ብቀዳምነት መንዕብ-ስነኣእሙራዊ ቅኒት (Psychodynamics) ሃንደስቲ እቲ ግርጭት፣ ነቲ ግርጭት ከላዕልዎ እንከለዉ፣ ኣፍሉጣዊ-ድርኺት (conscious motivation) ድዩ ዘለዎም ወይስ ኣፍልጦ-ኣልቦ ድሪኺት (unconscious motivation) ምኻኑ ብንጹር ምፍላጥን ምልላይን ከድሊ እዩ። ንቅሓት ድሪኺታቶም ብግቡእ እንተፈሊጥካ ነቲ ዝተጋህደ ግርጭት ብኣጋባብ ንምትሓዙን ንምፍትሑ ኣጸጋሚ ኣይከዉንን እዩ። ብመሰረቱ ግርጭታት ተጻረርትን ተማላላእት ስለዝኾኑ ድማ፣ ኣብ ኣጋባብ ኣታሓሕዝኦምን ኣፋታትሖም ከምዝፋላለ ክንግንዘብ ይግብኣና።
1. ከም ብዓልMao Tsetung ናይ ቻይና መራሕቲ ዝነበሩ፣ ንቀዳማይ ግርጭት ብሓይሊ ብረት ከምዝፍታሕ እዮም ዝእምቱ። ኣብዚ ናይ ማዎ ፍልስፍና ምስ ማሕበራዊ ቀጸላታትን ናይ ግዳም ጸላትን ተኣሳሲሩ ብቅድመተከተል ዝትንተን ኣጋባብ ኣታሓሕዛን ኣፋታትሓ ግርጭት ንቀጻሊ ኣብ ጎነጻዊን ፖሎቲካዊን ቃልሲ ዝጸምደካ ይኸዉን።
2. ፍላስፋታትን ፖሎቲከኛታት ምዕራብ ዓለም ከም OMNI GENE SHARP ድማ ብሰላማዊ ኣጋባብ ከምዝፍታሕ ይእምቱ። ብፍጹም ንቀጻሊ ዓንኬል-ጎነጽ ክገትኡ ድማ የታባብዑ።
3. ሓንፈጽ ኣፋታትሓን ኣታሓሕዛ ግርጭት (mixed handling of contradiction) እዚ ድማ ደቂ ሰባት ምስ ዝገጥሞም ብድሆታት ኣብ ግምት ብምእታዉ ኣብ ሓደ ጊዝየ ክልተ መልክዓት ቃልሲ የካይዱ፣ ንሱ ድማ ሰላማዊን ጎነጻዉን ቃልሲ እዩ። መብዛሕትኡ ጊዝየ እቲ ዝገጥሞም ዓይነት ግርጭት ኣዝዩ ቁጡዕን ኣድማይን ምስ ዝኸዉን ንነብሶም ክካላኸሉ ስለዝግደዱ ብረት የልዕሉ እሞ፣ እንተብፍላጥ ብዘይፍላጥ ኣብ ዲዕ ዝበለ ጎነጻዊ ቃልሲ ይኣትዉ እዮም።
ሰለስቲኦም ኣጋባብ ኣታሓሕዛን ኣፋታትሓን ግርጭት ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራት ብክልስሓሳብን ግብሪን ከምዝሰርሑ እዉን ተገንዚብና እኳ እንትኾና፣ ዉጽኢታቱ ግን፣ ከምዝፋላለ እዉን ተማሂርና። ወትሩ ብጉራዴ ዝነግስ ብጉራዴ ከም ዝእለን ብሰላም ዝነግስ ድማ ብሰላም ከምዝእለ ተማሂርና። ዋላእዉን ሉዕላዉነት ጥሒሱ ክልሕቀካ ዝደሊ ገዛኢ ብሰላማዊ ኣጋባብ ቃልሲ ተጠቂምካ ክትኣልዮ ከምትኽእል ካብ ኣህዛብን ሃገርን ህንዲ ተማሂርና። ስለዚ እቲ ሰላማዊ ኣጋባብ ቓልሲ ፈጺሙ ኣማራጺ ዘይብሉ፣ ንምግታእ ቀጻሊ ምድማይ፣ ሰብኣዊን ነገራዊን ዕንወት፣ ሕንፍሽፍሻት ዝጠቕምን ልዕሉ ኽሉ ድማ ብሰላማዊ መገዲ ናይ ምስግጋር ፖሎቲካዊ ስልጣን መስርሕ ዘካናወነ፣ ምምዕባል ሲቪላዊ ሕብረተሰብን ዘራጋግጽን ብሓባር ብሰላም ዘንብርን ማሕበራዊ ፍትሒ ዘራጋግጽ ምኻኑ ፈሊጥና ኣሎና።
መንቀሊ ግርጭት ቡዙሓት ሰራዉር ዘለዎ እዩ። ኣብ ዉሽጢ ሕብረተሰብን ጎዶቦታቱን ዝላዓሉ ግርጭታት እቲ መሰረታዊ መንቀሊታት ካብ ሰብኣዊ-ባህርያዊ ንቅሓት (human instincts) ካብ ዉድድር፣ ካብ ምንዳይ ጸጋታትን ሓይሊን ስልጣንን ዝነቕል እዩ። ገሊኡ እዉን ንመንነቱ (Identity-Based Needs) ንምንዳይ ዝነቕል ኣሎ። እቲ ኮይኑ እዚ ምንጪ ናይ ግርጭት (sources of conflict) ብግቡኡ እንተፈሊጥካ፣ ኣብ መርሓ-ገበይ ግርጭታት ብምስፋር ነቲ መስርሕ ክትቓጻጸሮን ክትፈትሖ ይክኣል እዩ።
ስለዚ ኣብ ቀጻሊ መግለጺታተይ ንግርጭታት ብቅድመ ተከተል እኳ ክሰርዖም እንተኾንኩ፣ ቀዳማይ ብጎነጽ ክፍታሕ ኣለዎ፣ ካልኣይ ድማ ብሰላም ዝብል ክኸዉን ከምዘይኮነ ምግንዛብ ከድሊ እዩ። እንታይ ድኣ ቀዳምነት ናይ ቀዳምነታት ጥራይ ምስራዕ ምኻኑ ክፍለጥ ኣለዎ።
ኣብ ኤርትራ ዘሎ ግርጭታት፣-
ኣብ ኤርትራ ዘሎ ግርጭታት ቅድሚ ምትንታነይ፣ ኣብቲ ግርጭታት እትዋት ዝኾና ሓይልታት ኣብ ሽዱሽተ ጉጂለታት ክምደባ ይክኣል፣-
ሰብ ኣንጻር ሰብ፣-
1. ፖሎቲካዊ ስልጣን ዓቲሩ ዘሎ ሕሉፍ ሃገራዊ ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ።
2. ከም ዉጽኢት ዉሽጣዊ ግርጭታትን ኪናት-ሕድሕድ፣ ኣብ ጊዝያት ሃገራዊ ቃልሲ ንናጽነት ኤርትራ ፣ ዝፈረዩ ፖሎቲካዊ ዉድባትን ሰልፍታትን።
3. ጂኦ-ፖሎቲክስ ከባቢና ዝፈጠሮም ናይ ኤትኒክን ሃይማኖትን ሕብረ-ብሄራዊ ዝመስላ ምንቅስቓሳት።
4. ህሉዉ ኩነታት ኤርትራ ዝፈጠሮም ዝተፈላለዩ ምንቅስቓሳት
5. ሲቪክን ሲቪል ምንቅስቓሳት።
6. ካብ ኩለን እዘን ኣብ ላዕሊ ዝተጣሕመሳ ጉጂለታት ወጻኢ ዝኾነ ኣጽቂጡ ዝዕዘብ ዘሎ ዝበዝሔ ክፋል ህዝቢ (silenty majority) እዩ።
7. ኣብ መንጎ ስርዓት ኣስመራን ስርዓት ኣዲስ ኣበባን፣ ኣብ መንጎ ስርዓት ኣስመራን ስርዓት ጅቡቲን፣ ኣብ መንጎ ስርዓት ኣስመራን ማሕበረሰብ ዓለም ኣይኩናት ኣይሰላምን ዙሑል ዲፕሎማስያዊ ጂኦ-ፖሎቲካዊን ዓለምለኻዊን ግርጭታት ዝካየድ ዘሎ እዩ።
ሰብ ኣንጻር ባህሪ፣-
1. ድሕረት።
2. ድርቂ።
3. ጥምየት።
4. ድኽነትን ብትከት…ወ.ዘ.ተ።
ሰብ ኣንጻር ገዛእ-ርእሱ፣-
1. ኣብዚ ፖሎቲካዊ ስልጣን ዓቲሩ ሃገር ን ህዝቢ ንቃራና መገዲ ኣሳጢሑ ዘሎ፣ ቀጥታዊ ነገራዊን ሞራላዊን ረብሓ ዘይብሉ የግዳስ ምሳሌዊ ረብሓ (symbolic) ዝዓዘሩ፣ ኣንጻር ረብሕኡ ደዉ ብምባል፣ ንገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ዝድግፍ ዘሎ ኣካል ህዝቢ ኤርትራ።
2. ንክስደድ ኣዝዮም ቡዙሓት ደፋኢን ጎታቲን ረቛሒታት እኳ እንተሃለዉዎ፣ ነቲ ቀንዲ ዝደፍኦ ዘሎ ርቛሒ በቲሪ ኣብ ኢዱ ተመን ኣብ እግሩ ከንሱ፣ ነዚ ራሕሪሑ ዘይተደነ ዓሰርተታት ኣሽሓትን ዶላራትን ኣዝዩ ከቢድን ሓደገኛ መሳናኽላትን ክሓልፍ እንተ ብምትላል፣ ብምርጭኡን ብምግዳድ ኣብ ትሕቲ ዘይሕጋዉያን ኣሳጋገርቲ ወዲ ሰብ (Human trafficking) ወዲቁ ከምሳዕቤኑ፣- ምንጪ ምፍራይ ሙኡዙዛትን ዘይሙኡዙዛትን ጭዋዳታት(organ harvesting) ኣካላት ወዲሰብ፣ ምንጪ ፋይናንስ፣ ቀለብ ዓሳን ኣሞራን ጊልያ ናይ መርወይ ጾታዊ ስምዒት ወዲሰብ ንክኸዉን ርእሰ-ቅትለት ዝፍጽም ዘሎ ኣካል ህዝቢ ኤርትራ።
ስለዚ ኣብ እዚ እዋን እዚ ስለስተ ዓበይቲ መሰረታዉያን ግርጭታት ይብድሁና ከምዘለዉን ዝጣራጥር ጉዳይ ኣይኮነን። ብዘለና ዓቕሚ፣ ኣታሃላልዋ፣ ዉዳቤን ፖሎቲካዊ ቦታ(Position) ድማ፣ ንሰለስቲኡ ኣብ ሓደ ግዝየ ንምግጣሙ ተኽእሎ ከምዘየሎ ፍሉጥ እዩ።
ጠንቅታት ናይ ሃገርና ቅልዉላዉ፣ ብኣርባዕተ ማኣዝናት ክግለጽ ይክኣል፣-
እቲ ቀዳማይን ናይ ቀረባ ጠንቂ፣ ግጉይ ኣዕናዊ ግደ ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ እዩ። ንኤርትራን ህዝቢ ኤርትራን ገጢምዎ ዘሎ ብድሆታትን ግርጭታትን እኩብ ድሙር ናይ ዝተፈላለዩ ግዳማዊን ዉሽጣዊ ሮቓሒታት ኣኳ እንተኾነ፣ ነቲ ኣጋጢሙ ዘሎ ብድሆታትን ግርጭታትን እዉን ብሙሉኡ ምንጩ ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ እዩ እኳ እንተዘይበልኩ፣ መብዛሕትኡ ንብድሆታትን ግርጭታት ንከይንፈትሕ ዕንቅፋት ኮይንና ዘሎ ብርግጽ ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ እዩ።
1. ቀዳማይ ስለዚ ጽምዶ ቃልስናን መጀመርታ ክፍታሕ ዘለዎ ግርጭት ትኹላዊ (vertical) ኣብ መንጎ ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ፣ ኩሉ መሰሉን መንነቱን ዝተመንዝዔ ህዝቢ ኤርትራ እዩ። ብባህርያቱ እቲ ግርጭት ድማ ናይ ማሕበራዊ ቀጸላታት ቃልሲ ስለዝኾነ፣ እቲ ዝካየድ ቅልስ ማሕበራዊ ሰዉራ ኮይኑ፣ ስለማዊ ኣጋባብ ቃልሲ ዝተኸተለ ክኸዉን ኣለዎ። ምኽንያቱ ንኹሉ ኤርትራዊ ዓቕምታት ኣብ ሓደ ጽምዶ ማኣዝን ኣትሒዝናን ኣዋህሊልና ነቲ ቀዳማይ ግርጭት ክንፈትሕ እንተወሲና፣ ኣብ ትሕቲ ዝኾነ ይኹን መስርሕን ታሪኽ ኩነታት ዓቕሚ ህዝቢ፣ ልዕሊ እቲ ኣብ ፖሎቲካዊ ስልጣን ዘሎ ፖሎቲካዊ ጉጂለ ስለዝኾነ ክዕወት እዩ። ኣብዚ ክፍለጥ ዘለዎ ሓቂ ግን፣ ህዝቢ ባዕሉ ካይተሳተፈን ካይተንቃሳቐሰ ሽግራቱ ብፖሎቲካዊ ዉድባት፣ ሰልፍታት፣ ግንባራትን ምንቅስቓሳትን ጥራይ ክፍታሕ ኣይክኣልን እዩ። ኣብ በኒን፣ ኣብ ዩጉዝላቪያ ነበር፣ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ኣይቮሪኮስት፣ ላይቬርያ…ወ.ዘ.ተ ናይ ዝቀረበ ጽቡቕ ናይ ሕማቕ ኣብነት ክኸዉን ይኽእል እዩ። ዝተፈላለያ ዉድባት ነይረንኦም እቲ ጸገም ክፍታሕ ኣይተኻእለን፣ ህዝቢ ባዕሉ ምትእትታዉን ምንቅስቓስን ምስጀመረ ግን ፍታሓት ክጋሃድ ጀሚሩ። ብግብሪ እዉን ኣባና ክንዕዘቦ ይክኣል እዩ። ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ዝመርሓ ኤርትራ፣ ንተሳትፎ ህዝቢ ስለዘዋስንን ዝሕርም ዝያዳ ዉግእ፣ ስደት፣ ሓድሕዳዊ ጽልኢ፣ ድኽነትን ብትከት፣ ፋሕ-ጭንጋራሕ…ወ.ዘ.ተ ኮይኑ ኣሎ። ስለዚ ብዘይ ተሳትፎ ህዝቢ ዝፍታሕ ነገር ከምዘየሎ ብርግጽ ክንፈልጥ ኣሎና።
2. ካልኣይ ናይ ተቃዉሞ ኤርትራ ፖሎቲካዊያን ጨለታትን (elite) ፈሊጣን (Scholars) ንዉልቃዊን ጉጂላዊ ረብሓታቶን ንምርግጋጽ፣ ዘናዓዕብዎን ዝኹስኹስዎ ኣዝዩ ጸቢብ ኣብ ትሕተ-ሃገርነትን ኣብ ሕሉፍ ተሞክሮ ዝተሰረተ ምትእስሳራት እዩ። እዚ ሓደገኛ ዘማዊ ሓይሊ እዚ ካብ ቅርሕንትን ሒነ ምፍዳይን ስለዝነቕል፣ ኩሉ ንቅሎታቱ ካብ ታሪኽ ጀብሃን ሻዕብያ ከም መወከሲ ብምጥቃም፣ ሒነ ክፈዲ ኣብ ዝተፋላለየ መድረኻት ሽሙን ፖሎቲካዊ መደብ ዕዩኡ ዝቕይር ብዉሽጡ ግን ሕልምታቱን ዕላማታቱን ፈጺሙ ዘይቅየር እዩ። እዚ ሓይሊ እዚ ካብ ገባቲ ስርዓት ዝፈልዮ ባህርያት የብሉን። ምስ ገባቲ ስርዓት ህግደፍ ባህሪ-ሓደ (homogeneous) ዘለዎም እዮም። ዝፈልዮም ዘይመሰረታዊ ነገር እንተሃልዩ እቲ ሓደ ፖሎቲካዊ ስልጣን ዓቲሩ ኣሎ፣ እቲ ሓደ ድማ ፖሎቲካዊ ስልጣን ዘይዓተረ ብሙኻኑ እዩ። እዚ ሓይሊ እዚ ልክዕ ከም ህ.ግ.ደ.ፍ ጸረ ሲቪክ ሃገራዉነት እዩ። ንሲቪክ ሃገራዉነት ኤርትራ ሃሪሙ ብሃይሞኖታዊ፣ ኤትኒካዊን ክሊ-ጂኦግራፊካዊ ሃገርነት ከራጋግጽ ዝጽዕት ወይ ድማ ንእኧርትራ ከምዚ ዓለባ ብመቀስ ቆራሪጹ ብምምቅቃል ቀጺሉ ክትክባ ዝህቕን እዩ። ልዕላዉነት ህዝቢን ሃገር ድማ ኣይንታዩን እዩ። ምስ ዝኾነ ናይ ግዳም ሓይሊ ተኣሳሲሩ ዕላሙኡ ክወቕዕ እዉን ፈጺሙ ዘእግሞ ኣይኮነን። እዚ ሓይሊ እዚ ዝጻዓረ እንተጽዓረ ኣብ ማሕበራዊ ስነኣእሙራዊ ኣቓዉማ ኤርትራ ቅቡል ስለዘይኮነ፣ መላእ ደገፍ ናይ ህዝቢ ስለዘይረክብ ዕርፍካ እንተኣጽኒዕካ ናብ ዘብሎ ስለዘይብሉ፣ ክናዓቕ ኣኳ እንተዘይተገብኤ ክጽይቕ ስለዝኽእል ብዉሕልነት ቀስ ብቀስ ካብ ህዝቢ ከምዝንጸልን፣ ጥራይ ዕርቓኑ ከምዝወጽእ ምግባር ኣኻሊ እዩ። እዚ ድማ ብሙዕብሉን ቬርገሳዊ ኣጋባብ ጽምዶን ሰላማዊ ኣጋባብ ቃልሲ ክትሓዝ ይክኣል እዩ።
3. ሳልሳይ ኣቃዉማ ሕብረተሰብ ኤርትራ እዩ። ሕብረተሰብ ኤርትራ ኣብ ርእሲ ቡዙሓዊ ሙኻኑ ኣብ ኣባታዊ ማሕበረ-ምጣኔሃብታዊ ስርርዕ ዝተሰረተ ብምኽኑ፣ ነዚ ኣብ ጥንታዉነት ዝተሰረተ ሕብረተሰብ ንዘለዎ ባህርያዊ ፍልልያት ብምብራዕ ንግርጭታት ክቅይሮ ዝደሊ ጉጂለ ምስ ዝህሉ፣ ግርጭት ክጋሃድ ከምዝኽእል ሩጉጽ እዩ። እቶም ኣብ ላዕሊ ኣብ ቅድመተከተል ቁጽርኡ ክልተ ጣሕሚሰዮም ዘለኹ ጉጂለታት፣ ነዚ ኣቃዉማ ሕብረተሰብ ኤርትራ መዝሚዙ ዝነጥፍ እዩ ። ዋላ እኳ ኣብ ባይታ ከምዚ ዝበልክዎ እንተሃለወ፣ ልዕሊ ኩሉ ግን እዚ ዝተፈላለየ ህዝብታት ኤርትራ ዝተፈላለየ ቅድመሱሩት-ደማዊ ዝምድናታት (primordial) እኳ እንተሃለዎም፣ ኣብ ናይ ነዊሕ ዘመናት ጊዝያት ነንሕድሕዱ ዝተዋሰበን፣ ኣብ ነንሕድሕዱ ጹኑዕ ዝምድናታት ዘለዎን’ዩ።
ንመረዳእታ፣- ካብ ሮራን ሰምሃርን ሳጊሞም ኣብ ዓላ-ባዚት ዝነብሩ ኣለዉ፣ ካብ ሓማሴን ሳጊሞም ኣብ ምዕራባዊ ቆላ ትግሬ ኮይኖም ዝነብሩ ኣለዉ፣ ገሊኦም ድማ ኣሰራቶም ኣብ ዓድታት ከበሳ ሓዲጎም ናይ መጨረስታ መዕሬፊኦም ኣብ ሰንሒት ሳሕል ባርካ ዝወድኡ ኣለዉ። ዓድ-ተማርያም፡ ቤት-ኣስገደ፡ ሓለንጋ ዝብሃሉ እንዳታት ካብ ህዝቢ ከበሳ ከም ዝመንጨው መዛግብ ታሪኽ ጥራይ ዘይኮነ ንሳቶም ባዕላቶም ዝኣምኑሉ ጉዳይ ኢዩ። ጽኑዕ መረዳእታ መታን ክከዉን እንዳ ሓለንገ መቦቖሎም ካብ ዓዲ ባሪ (ሕጂ ኣብ ሰራየ ዝርከብ ዓዲ እዩ፣ ቀደም ወራራት መሳፍንት ትግራይ ኣብ ዓዶም ዓዲ ባሪ መጽዮም ምስተዋግእዎም ሳጊሞም ንምዕራባዊ ቆላታት ወሪዶም ክሳብ መላእ ምብራቕ ሱዳን እዉን ተዘርጊሖም ኣለዉ። ካብ ዓዶም ዓዲ ባሪ ክድፍኡ እንኮሎዉ ቋንቕኦም ትግርኛ ሃይማኖቶም ክርስትና እዩ ዝነበረ። ኣብ ዝተሰድድሉ ቦታ ብካልእ ቋንቋ ብካልእ ሞሎኮታዊ እምነት ክርዕሙ ኪኢሎም ኣለዉ፣ ካብ ደማዊን ሞቦቆላዉነቶም ዝፈልዮም ጉዳይ ግን ኣይኮነን።
ኣብ ማእከል ቀቢላ ቢን-ዓምር ካብ ድሒሩ ብሓማሴን ዝብሃል ኣዉራጃ ዝልለ ንባርካ ወሪዶም ኣብ ማእከል ቢን -ዓምር ዝነብሩ ቀቢለት(እንዳ) ሓማሴን ዝባሃሉ፣ ዓድ-ቢጄል ዝባሃሉ ካብ ዓዲ-ቢደል ዝወረዱ፣ ካብ ሳሆ ዝመቦቆሎም ናብ ሓማሴን ዝወረዱ ደቂ-ሽሓይ ዝባሃሉ፣…ወ.ዘ.ተ ክርቛሕ ይክኣል። ተወሳኺ መረዳትታት ሓደ ኤትኒክ-ጉጂለ ወይ እንዳ ኮይኖም ብሞሎኮታዊ እምነታቶም ዝፋላለዩ እውን ጦርዓን ጽንዓደግለን: ጠዉቀን ቤት ተርቀ፣ ኤትኒክ-ጉጂለ ትግረ ከንሶም መንሳዕ ክርስትያን …ወ.ዘ.ተ ሃይማኖት ዝፈላለዮም ኣሕዋት ምዃኖም እቲ ህዝቢ ዘረጋግጾ ሓቂ ኢዩ። ብታሪኽ፣ ብደም፣ ብመዉስቦ ብቛንቛ ዝተሓናፈጹን (cross-ethnics and cross linguistic hybrid): ብሓባራዊ ሓርበኛዊ ክብርታት፣ ብናይ ሓባር ጸገማት፣ ብናይ ሓባር ቃልስታት…ወ.ዘ.ተ ንዘመናት ዝተኣሳሰሩ ዝተፈላለዩ ህዝብታት ንዘዛሙዶ ሓያል ሰንሰለታት ክትበታትኽ ብቀሊሉ ዝክኣል ጉዳይ ኣይኮነን። ስለዚ ቡዙሓዉነትና ኣብ ክንዲ ተጋራጫዊ ተማላላኢ ዝኾነሉ ናይ መምኸኺ ሓሳባት ቁራዕ (melting pot) ባይታታትን ዋላታትን ብምፍጣር ክንቃለሶ ዝክኣል እዩ። ኣብዚ ተጎስዩ ክሕለፍ ዘይግብኦ ሕብረተሰብናብ ከም ኣባታዊ ማሕበራዊ-ምጣኔሃብታዊ ስርርዕ መጠን፣ ናይ ተባዕታይ ግደ እንዳምለኸ ስለዝኸይድ፣ንጋል-ኣንስተይቲ ጉብዝንኣን፣ ጽባቔኣን ዕዙዝ ጊዴኣ ክብራ ዝግህስ ዕዳ ኮይንዋ ስለዘሎ፣ ነዚ ንምዉጋድ ግደ ኣንስተይቲ ንቀላዓለም ዘይኮነ፣ ብዕትበት ንምርግጋጽ ብትሪ ክስራሓሉ እለዎ። ላዕለዋይ ኢድ ጋል ኣንስተይቲ ሕጂ ኣብ መስርሕ ማሕበራዊ ሰዉራ እንተዘይተራጋጊጹ ጽባሕ እዉን እቲ ግርጭት ኣይክፍታሕን እዩ።
4. ራብዓይ ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ምስ ጎራባብቲ ሃገራትን፣ ሃገራት ዓለምለኸ ዝፈጠሮ ናይ ኣይኩናትን ሰላምን ተታፋፋኒ ዲፕሎማስያዊ ግርጭታት እዩ። እዚ ግርጭት እዚ ምስ ጂኦ-ፖሎቲክስን ዓለምለኻዊ ፖሎቲካን ተኣሳሲሩ ስለዝግለጽ ኣዝዩ ሰፊሕ እዩ። መታን ኣብ ህዉተታ መታን ካየእትወና ብሕጽር ዝበለ ኣብቲ ቀንዲ ኣቶኪረ ክጥሕምሶ እየ።
እቲ ቀንዲ ግርጭት ኣብ መንጎ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ሕሉፍ ሃገራዉነትን ፣ስርዓት ወያኔ ኤትኒክ ሃገራዉነት፣ ምንዳይ ኣፍደገ ባሕሪን፣ ሓበሻዊ ናይ ሩሑቕ ሃገርነት ጽንፋዉነት እዩ። ዓለምለኸ ምስ ኢትዮጵያ ምጽጋዕ ጥቕምታቱ ስለዘዉሕሰሉ ድማ ምስ ኢትዮጵያ ናይ ዲፕሎማስያዊ ቓል ኪዳን ብምምስራት ኣንጻር ኤርትራ ደዊ ኢሉ ኣሎ። ነዚ ዘይነጽፍ ምትሕግጋዝ ዓለምለኸ፣ ኢትዮጵያዉያን ብምጥቓም ድማ ነቲ ጉዳይ ካብግቡኡ ንላዕሊ ቀይሕ መስመር ብምጥሓስ፣ ንኤርትራዊ ሃገራዉነት ንምድኻምን ንምፍንጣሕን ሓንቲ ካልኢት ናይ ጊዝየ ብዘይሙቁራጽ ይሰርሑሉ ኣለዉ።
ተግባራት መራሕቲ ኢትዮጲያ ንምጥቃስ፡-
1. ኤርትራ ገና ካብ ቀንዲ ኣጀንዳታት ናይ ኢትዮጵያ ፖለቲካዊ ሓይልታት ኮይና ትቕጽል፡፡ ብፍላይ’ቶም ኢትዮጵያውነቶም ኣብ ዕዳጋ ከረጋግጹ ዚግደዱ ሓይልታት፡ ብዋጋ ነጻነት ኤርትራ፡ “ሓርብኝነት” ክለብሱ የዕለብጡ፡፡ ምንጻግ ነጻነት ኤርትራ፡ ኣብ ፖለቲካዊ ዕዳጋ ኢትዮጵያ፡ ገና ኣገዳሲ ሃላኺ ኣቕሓ ኢዩ።
2. ኢትዮጵያውያን፡ ናይ ባሕሪ ኣፍደገ ናይ ዘመናት ሃንቀውተኦምን ሕልሞምን ገና ኣይተጸንቀቐን፡፡ ከምቲ ኣብ ዝሓለፈ ካብ ፍርቂ ዘመን ንላዕሊ ዘርኣይዎ፡ ዘይስልኪ፡ ናይ ባሕሪ መሕለፊ “መሰሎም” ገና፡ ብዋጋ ነጻነትን ግዝኣታዊ ሓድነትን ኤርትራ ክበጽሕዎ ይጽዕሩ፡፡ እዚ ዘይተገርሔ ባህጊ፡ ተወሳኺ ናይ ሓድሽ ውግኣት ዕድል ዚሓዘለ’ዩ፡፡
3. ንማሕበራዊ ሓይልታት ኤርትራ ብትሕተ-ሃገራዊ መንነታቱ ብምስራዕ፡ ኣብ ምዕባይ ንዝርከብ፡ እኳ ደኣ፡ ካብ ናይ ብሄራትን ክልላትን ዝሰጎመ፡ ሃገራዊ ኣወዳድባ ኤርትራ ንድሕሪት ብምምላስ፡ ኤርትራ ብውሽጣ ናብ እትፍንጠሓሉ መንገዲ ክጸልዉዋ ብብርቱዕ ይሰርሑ።
4. ኣብ ትሕቲ ሽፋን ምውዳቅ ስርዓት ኢሳያስ፡ ንኤርትራ ካብ ከባቢናን ዞናናን ዓለምን ንምንጻልን ንምድኻምን ዘይሕለል ዲፕሎማሲያዊ ቃልሲ የካይዱ፡፡ ናይ ባይቶ ጸጥታ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ዚተወስደ ናይ እገዳ ውሳኔ፡ ሓደ ካብቲ ዝገነየ ውጽኢት ናይ’ዚ ወፈራ’ዚ እዩ።
5. ኢትዮጵያውያን ህዝብና ብፍላይ ከኣ መንእሰያትና፡ ሃገሮም ገዲፎም ንኽስደዱ ዘተባብዕ ፖሊሲታት የዘውትሩ፡፡ መንእሰያትና ብብዝሒ ኣብ መደበራት ናይ ስደት ኢትዮጵያ እናኣከብካ ንምዕራብ ንምስፋሮም ዚካየድ ዘሎ መደባት ሓደገኛቱ ብሩህ’ዩ
6. ኣህጉራዊ ናይ ዶብ ኮሚሽን ዘሕለፎ ውሳኔ ኣብ ግብሪ ንኸይትርጎም ብምሕንጋድ፡ ኣብ ትሕቲ ሽፋን ናይ ዶብ ምውጣጥ፡ መራሕቲ ኢትዮጵያ፡ ንህዝብና፡ ንዓመታት፡ ኣብ ናይ ውግእ ኩነታት ንኽነብር ገዲዶሞ፡፡
7. ግሁድ፡ መንግስቲ ናይ “ምቅያር” ቀጥታዊ ኢድ ኣእታውነት ኣዋጃትን መደረታትን ብምስማዕ፡ ኣብ ኤርትራ፡ ናይ ሻቕሎትን ስግኣትን ቅልውላው ፈጢሮም፡፡ እቲ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ክህልው ዝነበሮ ዝምድና በዚ ኣብ ላዕሊ ዝተቕሰ ኢትዮጵያዊ ወስታታት ጥራሕ ኣይኮነን ንቡር መልክዑ ካብ ምሓዝ ዚበርዓነ፡፡ ካብ ተግባራት ኢትዮጲያ ብዘይንእስ፡ ህግደፋዊ ፖሊስን ተግባራትን እውን ዚዓበየ ተራ ኣለዎ፡፡
ካብዚ 7 መሰረታዉያን ነገራት ብምንቃል፣ ኣብ ቅድሚ’ዚ ኩነታት’ዚ፡ ሃገራውያን ሓይልታት ኤርትራ፡ ፍሉይ፡ ኩሉ ሸነኻዊ መጥቃዕትታት ኢትዮጲያ ብምምካት፡ ልዕላውነት ኤርትራ ዚዕቀበሉ፡ ሃገርናን ዞናናን ሰላምን ርግኣትን ዚረኽበሉ፡ ኩነታት ንምውሓስ ኣበርቲዖም ኪሰርሑ ከም ዘለዎም ንምርኣይ ኣሸጋሪ ኣይኮነን፡፡ እቲ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዘሎ ምውጣጥ ብቐንዱ ምናልባት፡ ኣብ ዞናና ናይ መን መርሔ፡ መን ዓብለለ፡ ኮይኑ፡ እንተወሓደ ናይ ባሕሪ ኣፍደገ ንምርካብ ንግዝኣታዊ ሓደነት ኤርትራ ዚፈታተን፡ እንተተኻኢሉውን ንኤርትራዊ ነጻነት ናይ ምቕልባሱ ኢትዮጵያዊ ሃንቀውታ ዚተሓዋወሶ ኣዩ፡፡ ክሳብ ህግድፍ ኣብ ኤርትራ፡ ህወሓት ኣብ ኢትዮጲያ ኣብ ስልጣን ዚህልዋ፡ ምናልባት’ውን ኣብ ክልቲኡ ሃገራት፡ ደሞክራሲያዊ መስርሕ ክሳብ ዚተኣታቶ፡ ዝምድና ኤርትራን ኢትዮጵያን ምሉእ ፍታሕ ክረክብ፡ ንቡር ናይ ክልተ ነጻ ሃገራት መልክዕ ክሕዝ ኣሸጋሪ ምዃኑ’ውን ተረዲና ኑጹር ስትራተጂን ስልቲን ክህልወና ይግባእ። ንዝኾነ እብ ልዕላዉነት ኤርትራ ዝስንዘር ወትሃደራዊ መጥቓዕቲ ክንኩኑኖን ስግሩ እዉን ምስ ህዝብና ደዉ ክንብል ከምዘሎና ንግምግም።
ብዛዕባ ጅቡቲ እንተኾይኑ ለጠፍን ኣብ ምስሳይ ምጣኔ-ሃብታዊ ረብሓ ዝተሞርኮሰ ንቡር ንጥፈት እዩ። ጅቡቲ ነቲ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዘሎ ግርጭት መዝሚዛ፣ ወደባታ ኣፍደገ 85 ሚልዮን ህዝቢ ብሙኻን 1.4 ቢልዮን ዶላር ንዓመት ተእቱ ኣላ ። እዚ ድማ ኑቡር ሃገራት ዘካይድኦ ምጣኔሃብታዊ ስትራተጂን ስልቲን እዩ። ናይ ካልኦት ሃገራት ግርጭት መዝሚዝካ ረብሓታትካ ምርግጋጽ እንበር፣ ተጻራሪ ኣይኮነን። ከምኡእዉን ምስ ሱዳንን የመን ዘሎ።
ምስ ካባና ወጻኢ ዝኾኑ ኣብ ጋድማዊ ግርጭት ዝስርዕኡ ብኸመይ ክንሰርሕ ንኽእል?፣-
ከምቲ ሉሙድ ኣብ ፖሎቲካዊ ባይታ ዝተሰርሓሉ ምሕዝነት፣ ኪዳን፣ ባይቶ-ኣዋሳ፣ ተዳሙን፣ ስሙር ግንባር፣ መድረኻዊ ምዉህሃድ…ወ.ዘ.ተ ሓፈሻዊ ዋላ ጽላል (Umbrella, Platform) ዘይኮነስ፣ መሰረታዊ ቅዲ-ሓሳብ ለዉጢ (paradigm shift) ዘታኣታቱን ንዘሎ ባይታ ዝልዉጥ፣ ተዛማዲ ሓደ ኣታሓሳስባ (maximum programme ) ኣብ ኣዝዮም ዓበይቲ ሃገራዊን ሲቪክ ኣዕኑድ ዝተሰረተ፣ ብዝተፈላለየ ቅርጻ፣ ኣብ ጹኑዕ ሓድነት ስነ-ኣእሙራዊ ቅኒት ዝተሞርከሰ፣ኣብ ዕቱብ ሓድነታዊ ኣታሓሳስባን ግብሪ ዝተሞርከሰ ዋላዊ ስርሓት ንምስልሳል እዩ። ዝፍጠር ዋላ ብዝተሓተ ነጥቢ ምስምማዕ (ጥራይ ኣብ ናይ ሓባር ጸላኢ ምህላዉ) ዘይኮነ፣ ዓበይቲ ሃገራዊን ሲቪክ ኣዕኑድ ምስምማዕ ክኸዉን ኣለዎ። ናይ ሓባር ጸላኢ ጥራይ ምህላዉ ኣብ ናይ ሓባር ዋላ ክንበጽሕ ኣይክኣልን እዩ። እቲ ምንታይስ ኣብዚ መድረኽ ሰለስተ ጥርዚ ዘለዎ ስትራተጂ እዩ ዝጽበየና ዘሎ። ንሱ ድማ፣-
1.ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ምእላይ።
2.ኣብ ዕኑኡ መሳጋገሪ መንግስቲ ምክንዋንን ሃገራዊ ዕርቂ ምክያድ።
3.ሃገራዊ ዲሞክራስያዊ ቅዋማዊ ፖሎቲካዊ ስርዓት ምትካል ብምኻኑ እዩ።
ናብዚ ናይ ቀረባን ርሑቕ ስትራተጂ ንምብጻሕ ነጥቢ ስምምዕ ዘድልዮም ዓበይቲ ሃገራዊን ሲቪክ ኣዕኑድ፣-
1.ኣብ ኤርትራ ዘሎ ትኹላዊ ግርጭት ኣብ መንጎ ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍን ብዘይ ኣፈላላይ መላእ ጭቑን ህዝቢ ኤርትራ ምኻኑ ምስ ዝርዕሙ።
2.ሕቶ ዲሞክራሲያዊ መሰል፣ ሲቪክ መሰል ምኻኑ ዝርዳእን፣ ናይ መላእ ሕብረተሰብ ኤርትራ (ሰብኣዊ መሰላት)ሓርነት፣ ማዕርነት፣…ወ.ዘ.ተ ንምርግጋጽ ዝቃለስ ምስኸዉን።
3.ሕቶ ዲሞክርስያዊ መሰል ንሓደ ዉልቀ-ዜጋ ዘማእከለ ምኻኑ ዝርዳእን ዝእመንን፣ ወሳኒ ግደ ዜጋ ንምርግጋጽ ዝቃለስ ምስ ዝኸዉን።
4.ሕቶ ሃገርን ህዝቢ ብሓሳብን ብግብሪ ልዕሊ ጉጂላዊ ረብሓታቱ ዘቀድም።
5.ንሃገራዊ ናጽነትን ህዝባዊ ልዕላዉነት ፈጺሙ ዘይጻባእን ዝዕቕብ ብግብር ምስ ዝኸዉን።
6.ኣቀዲሙን ኣብ እዋን ሓርበኛዊ ቃልሲ ዝሰረጸ ኤርትራዊ ሲቪክ መንነት፣ ሲቪክ ሃገራዉነትን ሓድነት ህዝቢ ኤርትራ ዘዕቁብን ንምትራሩ ብግብሪ ዝሰርሕ ምስዝኸዉን።
7.ብግዝኣት-ሕጊ ዝኣምንን፣ ብዝተሳማማዓሉ ሕግታትን ሕጋጋት ርዒሙ ሙኡዙዝ ንገዛእ ርእሱን ንህዝቡን ምስ ዝኸዉን።
8.ካብ መሳሪሒ ናይ ግዳም ሓይልታት ናጻ ምስ ዝኸዉንን ካብ ጸቢብን ትሕተ-ሃገራዊ ዝንባሌታት ዝተናገፈ፣ ኣብ ኤርትራ ብሰላም ብሓባር ንምንባርን ማሕበራዊ ፍትሒ ንምርግጋጽ ዝቃለስ ምስ ዝኸዉን።
9.ንሃገራዊ ናይ ጸጥታ ስትራተጂ(National Security Strategy) ኣብ ሓደጋታት ዘየሳጥሕ።
10.ኣብ ኤርትራ ሃገራዉነት ብዘይ ዕልማዉነት (secularism) ዝተማልኤ ክኸዉን ስለዘይክእል፣ ፖሎቲካ ካብ ሃይማኖት ፈልዩ ዝቓለስ ምስ ዝኸዉን።
11.ጥዕና ዘለዎ ዞባዉን ዓለምለኻዊ ኣብ ማዕርነትን ምክብባርን ናይ ሓባር ሽርክነት ዲፕሎማስያዊ ንጥፈታት ዘሳላስል ምስዝኸዉን እዩ።
12.ካብ ጉጂላዊ ኣታሓሳስባ (Group-think) ዝተናገፈ ምስ ዝኸዉን።
ኣብዘን መሰረታዉያን ጉዳያት ክንራዳዳእ እንተዘይተኻኢሉ፣ ብሓባር ኣብ ሓደ ዋላ ምስራሕ ኣጸጋሚ ክኸዉን እዩ። እቲ ዕላማ ዘተና ኣብ ኩሎም ወሰንቲ ሃገራዊ ሞቖምያታት ብምስምማዕ ናብ ሓደ ዘይምእኩል ናይ መሰረታት ምንቅስቓስ ብሓደ ዓቢ ቻርተር (Grand Charter) ዝምራሕ ናይ ጸቕጥን ለዉጢን ኡግሚ (Potential) ንምፍጣር ስለዝኾነ እዩ።
ኣብዚ ዋላ እዚ ንዝተፈላለየ መልክዕ ዉደባ ዘለወን ብሓባር ከስርሕ ዝኽእል እዩ። ንሱ ድማ ፖሎቲካዊ ዉድባትን ሰልፋዊ ቅርጻ፣ ሲቪል ምንቅስቓሳትን ሲቪክ ናይ መሰረታት ፖሎቲካዊ ምንቅስቓስ ክሳብ ንዉልቀ-ዜጋን እታ መሰረት ሓደ ሕብረተሰብ ዝኾነት ስድራቤት ኣብ ግምት ዘተወ እዩ። እዚ ዝተፈላለየ ቅርጻታት ንመትከላት ሲቪክ ሃገራዉነት ከዕዉት እንተተሳማሚዑ፣ ንካልኦት ኣብ ዚ ዋላ ዚ ዛጊት ዘይኣተዋ እዉን ከፋት ኣፍደገን ዘታባብዕን ኑጹርን ኣሳታፊን ቅርጻ ዘለዎ እዩ።
ኣማቓርሓ ናይ ስራሕ መዝነት፣-
መስራቲ ኮንፈረንስ ዋላ – ብመንግዲ ውክልናን ምርጫን – ባይቶ ዋላ (Parallel voting or mixed voting system) የቕውም። እዚ ማለት ኣብቲ ዋላ ዝኣትዋ ምንቅስቃሳት ሕቶ ተሳታፍነተን፣ ሕቶ ተወካልነትን ሕቶ ብቅዓት ማለት ቡቁዕ ሰብ ናብ ዝሞልኮ ስራሓት (action oriented) መልክዕን ትሕዝቶን ዘለዎ ባይቶ ንምምራጽ መታን ክእኽእለና፣-
1.ነፍስወከፍ ምንቅስቃስ ብዲሞክራስያዊ ኣጋባብ ኣብ ዉሽጣ ዝተመርጸ፣ ብቀጥታ ኣባል ባይቶ ዋላ ዝኸዉን ሓደ ተወካሊ ኣባል ትሰድድ። እዚ ድማ ንሕቶ ተሳቶፍነትን ሕቶ ዉክልና ከራጋግጽ እዩ።
2.ምስ እዚ ኣቀዲምና ዝጣሕመስናዮ፣ ካልኦት ተወከልቲ ኣባላት ኣብቲ ዋዕላ ተሳቲፎም፣ ብኣባላት ዋዕላ ንኣባልት ባይቶ ብዉድድር ዝምረጹ ድማ ይስደዱ ማለት እዩ። እዚ ድማ ንሕቶ ተሳቶፍነት፣ ሕቶ ዉክልናን ሕቶ ብቕዓት ከራጋግጽ እዩ። ፈጻሚ ኣካል ክምረጽ እንኮሎ ቡቁዕ ሰብ ንዝበቕዖ ስራሓት(action oriented) መሰረት ብምግባር ይምረጽ።
3.እቲ ዝቀዉም ባይቶ ሓጋግን ፈጻም ኣካላቱ ዝተማጣጠነ ፖሎቲካዊ ስልጣን (Balance of power) ሃሊዎ፣ ብጥምረት እንዳሰርሔ ነንሕድሕዱ ዝታሓሳሰብን ዝማላላእ (check and balance) ክኸዉን ኣለዎ። ነዚ ንምርግጋጽ ድማ ፈጻሚ ኣካል ወይ ዋናጽሓፊ ፈጻሚ ኣካል ነቲ ባይቶ ዘይዕብልለሉ ወይ ብምልኣት ከምዘይጸልዎ ንምግባር ንባይቶ ዝእክብ፣ ክትያን ሙሉእ ስልጣን ዘለዎ ኣካቢ ባይቶ ክህሉ ኣለዎ።
ዋዕላ ንኣባላት ባይቶ ዋላ ይመርጽ። ዝተመርጸ ባይቶ ኣቀዲሙ፣ ንዋና-ጽሓፊ-ልፍንቲ (ኣካያዲ ፈጻሚ አካል)፣ ኣካቢ-ባይቶን ጠቕላል ተቖጻጸርን ይመርጽ፣ ቀጺሉ ድማ ንፈጻሚ ኣካል ይመርጽ። ዋና-ጽሓፊ ልፍንቲ ንሓለፍቲ ክፍልታት ይሮቕሕ፣ ብቅዓቶም፣ ተወፋይነቶም፣ ድልዉነቶም…ወ.ዘ.ተ ብሓጋጊ ኣካል ልፍንቲ ተመዚኑ ይጸድቀሉ። ትሕቲ ምምቕራሕ ስራሕ ጽሓፍት ክፍሊታት ዘሎ ናይ ተሓጋገዝቲ-ጽሓፊቲ እዉን ብጽሓፍቲ ክፍሊታት ይሩቑሑ ንኣቦ ወንበር ይቀርበሉ፣ ኣቦ ወንበር ምስ ሓጋጊ ኣካል ብምርድዳእን ብምትዕግጋብን ይጽድቕ።
መዛዘሚ ኣማላኻኽታና፣-
1.ቀዳማይ ዝዓበየ ጸገምና ባህርያዊ ግርጭት ድርቂ፣ጥሜት፣ድንቁርና…ወ.ዘ.ተ እዩ።
2.ቀዳማይን ትኹላዊ ግርጭት ኣብ መንጎ ጭቛኒን ተጭቛኒን ዘሎ ግርጭት ምስ ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ እዩ።
3.ምስ ካልኦት ኣዘመዉቲ ናይ ፖሎቲካ ሓይልታት፣ መሰረታዊ ናይ ስልትን ስትራተጂን ፍልልያት እኳ እንተሃለወና፣ ክሳብ ቀጥታዊ ጨቖንቲ ዘይኮኑ፣ እቲ ግርጭት ጋድማዊ እዩ።
4.ምስጎዶቦና ሃገራት ሱዳን፣ኢትዮጵያ፣ ጁቡቲ…ወ.ዘ.ተ ክሳብ ልዕላዉነት ሃገርን ህዝቢ ጥሒሰን ኣካላዊ ወራር ዘይፈጸማ እቲ ግርጭት ጋድማዊ ኮይኑ፣ ብፍላይ ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ኣይኪናት ኣይ ሰላም ስለንርከብን፣ ኣብ ዉሽጢ ልዑላዉነት መሬት ኤርትራ ጎቢጦም ብምህላዎም ምስ ኣቀዲመ ኣብ ላዕሊ ዝጣሕመስክዎ ድንዕታታ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ፣ እቲ ግርጭት ንሓንሳብ ትኹላዊ ንሓንሳብ ጋድማዊ ትሕዝቶ ዘለዎ እዩ። ከከም ኣማጻጽኡ ድማ መልክዕ እቲ ግርጭት ክሕዝ ይኽእል።
ስለዚ ቀዳማይ ክፍታሕ ዘለዎ ግርጭት ኣብ መንጎ ህዝቢ ኤርትራን ገባቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ዘሎ ግርጭት ከምዝኾነ ንመዝን። እዚ ግርጭት እዚ እንተድኣ ተፈቲሑን ቅዋማዊት ኤርትራ እንተተራጋጊጹ፣ ኩሉ ጋድማዊ ግርጭታት ብሙሉኡ እኳ እንተዘይኮነ መብዛሕትኡ ክፍታሕን ክማሓደርን ስለዘኽእል እዩ።
20/04/2013

Advertisements

Time to Bring Eritrea in from the Cold – By Hank Cohen

http://africanarguments.org/2013/12/16/time-to-bring-eritrea-in-from-the-cold-by-hank-cohen/

Eritrean Real Clear Politics

Eritrean Real Clear Politics